HET PROGRAMMA, UITGELEGD
De muziek achter een Weens Mozart- & Strauss-concert
Eine kleine Nachtmusik, een aria uit De Toverfluit, de Blauwe Donau en de Radetzkymars — wat staat er op het programma, en waarom deze mix van stukken nog steeds werkt.
Bekijk de Mozart-concerten in Wenen op GetYourGuide ↗Mozarts grootste hits, samengesteld
Het Mozart-gedeelte van de avond is vrijwel altijd opgebouwd uit dezelfde handvol werken, en dat is niet zonder reden — het zijn de stukken die hem lang na zijn dood beroemd maakten. Eine kleine Nachtmusik, gedateerd augustus 1787, is waarschijnlijk de meest herkenbare acht minuten uit de klassieke muziek, en de openingsmaten duiken tot op de dag van vandaag op in films en reclames. Daarnaast hoor je doorgaans een deel uit Symfonie nr. 40 in g klein, een van de slechts twee mineur-symfonieën die Mozart ooit schreef, en de ouverture van De Bruiloft van Figaro, die in 1786 in Wenen in première ging en nog altijd een van de meest opgevoerde komische opera's is. Niets daarvan is bewust obscuur — het programma leunt zwaar op stukken die je waarschijnlijk al eens hebt gehoord zonder de namen te kennen.
Twee Straussens, één achternaam
Veel bezoekers struikelen erover: de "Strauss" op de meeste programma's verwijst naar Johann Strauss II (1825–1899), de "Walskoning" die De Blauwe Donau en de operette Die Fledermaus schreef, maar de Radetzkymars — het andere Strauss-stuk dat vrijwel elke avond op het programma staat — werd in 1848 gecomponeerd door zijn vader, Johann Strauss I. Vader en zoon leidden rivaliserende dansorkesten tijdens de walshausse in het Wenen van het midden van de 19e eeuw, en samen leverde de familie een groot deel van de walsen en marsen die nog steeds als typisch Weens worden beschouwd. U hoeft de stamboom niet uit uw hoofd te kennen om van de avond te genieten, maar het verklaart waarom het ene stuk aanvoelt als een bruiloftswals en het andere als een militaire parade — ze zijn geschreven door twee verschillende mannen, een generatie uit elkaar.
De Blauwe Donau, bijna onvermijdelijk
Aan de mooie blauwe Donau — On the Beautiful Blue Danube — werd geschreven in 1866 en ging de daaropvolgende februari in première, oorspronkelijk als koorwerk, voordat de puur orkestrale versie de versie werd die de wereld kent. Het wordt wel eens Oostenrijks onofficiële volkslied genoemd, en het is een van de traditionele toegiften tijdens het wereldwijd uitgezonden Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker, dat bijna elk jaar wordt gespeeld vlak voordat de Radetzky Mars de avond afsluit. Op een themaprogramma rond Mozart en Strauss is het zo goed als gegarandeerd repertoire — check de specifieke programmering in plaats van ervan uit te gaan, maar de veilige gok is dat je het ergens in de tweede helft zult horen.
De Radetzkymars en het meespeelapplaus
De Radetzkymars is meestal de afsluiter van de avond, en die gaat gepaard met een typisch Weense traditie: het publiek klapt ritmisch mee, volgens de aanwijzingen van de dirigent wanneer het volume moet opbouwen, zachter worden of volledig stoppen. Deze gewoonte is vooral bekend van het Nieuwjaarsconcert van de Philharmoniker, waar het al tientallen jaren deel uitmaakt van het slotritueel. De thema-avonden nemen het klakkeloos over, omdat het werkt: het verandert de laatste twee minuten van een formeel concert in iets dat de hele zaal samen doet in plaats van alleen bekijkt. Als uw dirigent zich halverwege het stuk naar het publiek toe draait, is dat het signaal om op de maat te beginnen klappen, niet eerder.
De opera zonder operagebouw
Omdat een volledig opgevoerde opera drie uur duurt voordat je bij de muziek komt die iedereen eigenlijk wil horen, halen deze concerten juist de aria's eruit. Een sopraan neemt vaak de angstaanjagende hoge noten van de Koningin van de Nacht uit De Toverfluit voor haar rekening, of een van de lyrischere nummers van de Gravin uit Figaro; een tenor of bariton pakt vaak het vogelvangerslied van Papageno of een fragment uit Don Giovanni. Je krijgt de vocale hoogtepunten waar Mozart beroemd om is, gezongen door een getrainde operastem in een zaal die precies voor die akoestiek is gebouwd, zonder dat je door het recitatief en de plot ertussenheen hoeft te zitten. Het is de highlight-reel-versie van opera, en een bijzonder nuttige manier om te ontdekken welke aria's je mooi vindt voordat je je vastlegt op een volledige productie.
Waar je echt op moet letten
Als dit uw eerste klassieke concert is, zijn er drie momenten die de moeite van het luisteren waard zijn. In Eine kleine Nachtmusik kunt u letten op hoe het openingsthema aan het einde licht gewijzigd terugkeert — Mozart bouwde het stuk op die symmetrie. In de aria van de Koningin van de Nacht is de klim van de sopraan naar het extreme bovenregister precies waar het om draait; het publiek houdt hoorbaar de adem in. En in de Blauwe Donau is de beroemde openingstune niet het eerste geluid dat u hoort — een gedempt strijkers-tremolo en een hoornsignaal gaan er ongeveer dertig seconden aan vooraf, die de spanning bewust opbouwen. U hoeft hiervoor geen voorkennis te hebben; het is alleen bevredigender als u weet waar een stuk naartoe werkt.